A ermida de San Xil, situada no val de Casaio, conserva a memoria dun monxe beneditino do século XII que acabou retirado como ermitán nestas montañas. Procedente de mosteiros como Carracedo, San Pedro de Montes ou Castañeda, San Xil marchou de Sanabria tras unha disputa monástica e estableceuse en Casaio, onde viviu en soidade xunto ao tamén monxe Pedro Fresme. A ermida converteuse nun dos espazos de maior tradición espiritual e histórica desta contorna.
HISTORIA
As primeiras referencias escritas sobre San Xil datan de 1615, cando Antonio de Yepes, historiador beneditino, menciona que foi abade no mosteiro de Castañeda antes de retirarse como ermitán. Outros autores, como Bernardo Cardillo Villalpando, completan esta visión: segundo el, San Xil formouse como monxe en Castañeda e, tras exercer como abade, retirouse xunto ao tamén monxe Pedro Fresme ao priorado de Santa Cruz de Casayo. Alí viviron como párroco e axudante, ata decidiren emprender unha vida de completa soidade, establecéndose cada un nunha pequena ermida do val de Casayo.
A tradición local relata que San Xil morreu primeiro, sendo sepultado polo seu compañeiro, quen deixou nunha táboa unha breve vida do santo. Décadas despois, uns pastores profanaron accidentalmente a sepultura e separaron a cabeza do cadáver, que, segundo testemuños recollidos por Cardillo, se conservaba sorprendentemente enteira.
Cómpre subliñar que San Xil de Casaio non se identifica co San Xil de orixe ateniense venerado noutros lugares de Europa. O San Xil local foi un monxe ligado a Carracedo, San Pedro de Montes e San Martín de Castañeda. Durante o século XII participou en tarefas de restauración monástica promovidas por Afonso VII e polos abades Florencio e Pedro Cristiano, chegando el mesmo a exercer como abade de San Pedro de Montes entre 1176 e 1180.
Segundo a tradición, a cova onde viviu o santo coincidía co lugar exacto onde hoxe se ergue a ermida, e onde permanecen os seus restos. Os veciños atribuíronlle durante séculos numerosos milagres e protección fronte a perigos naturais, enfermidades e dificultades da vida diaria.
A historia recente do santuario tamén é singular. En 1972 construíuse unha nova ermida no propio pobo de Casaio, coa intención de facilitar o culto, e trasladouse unha das tallas do santo desde a antiga capela do monte. A ermida primixenia quedou abandonada e moi deteriorada, ata que en 2001 foi recuperada grazas ao esforzo da comunidade, que restaurou a súa estrutura e devolveulle a condición de centro espiritual da romaría. Ademais, durante a restauración do retablo da vella ermida no ano 2003 apareceu a tumba onde se cre que repousa San Xil, un achado que confirmou séculos de tradición oral.
